Het liberalisme bevindt zich op een interessant punt in zijn geschiedenis. Binnen de liberale traditie zijn in de loop der tijd verschillende stromingen ontstaan. Klassiek-liberalen, sociaal-liberalen en andere liberale richtingen leggen ieder hun eigen accenten. Dat heeft het debat verrijkt, maar soms lijkt het alsof de vraag tot welke stroming iemand behoort belangrijker is geworden dan de vraag wat het liberalisme vandaag van ons vraagt.
Wij denken dat die volgorde anders moet zijn.
In 1859 verscheen On Liberty van John Stuart Mill, een van de meest invloedrijke werken binnen de liberale traditie. Uit dit boek komt de bekende uitspraak: je bent vrij, zolang je de vrijheid van een ander niet beperkt. In 1860 verscheen de Max Havelaar. Dit boek maakte zichtbaar dat de vrijheid en welvaart van sommigen niet los kunnen worden gezien van de armoede en onvrijheid waarin anderen leven. Daarmee werd een belangrijk inzicht zichtbaar: vrijheid gaat niet alleen over ruimte om keuzes te maken, maar ook over het besef dat die keuzes gevolgen hebben voor anderen.
Ook de samenleving waarin wij leven is fundamenteel anders dan anderhalve eeuw geleden. Gezondheidszorg, onderwijs, infrastructuur en technologie hebben zich sterk ontwikkeld. Door bijvoorbeeld de telefoon, radio, televisie en internet zijn mensen nauwer met elkaar verbonden dan ooit. Nieuwe maatschappelijke vraagstukken vragen daarom om voortdurende herbezinning op bestaande antwoorden.
Juist omdat het liberalisme de individuele burger als vertrekpunt neemt, vinden wij dat het zich moet blijven verhouden tot de ontwikkeling van die burger en de tijd waarin deze leeft. De kracht van het liberalisme zit niet alleen in het beschermen van verworven vrijheden, maar ook in het vermogen om die vrijheid steeds opnieuw te duiden in veranderende omstandigheden. Discussies over bijvoorbeeld de rol van marktwerking in de zorg laten zien dat liberale antwoorden niet statisch zijn, maar contextafhankelijk kunnen verschillen.
Vanuit die overtuiging definiëren wij onszelf als fluïde liberalen.
Daarmee beogen we een woning te maken waarin alle stromingen een kamer kunnen invullen. Wij geloven namelijk dat het liberalisme groter is dan de stromingen die er in de loop van de tijd binnen zijn ontstaan. Klassiek-liberalen, sociaal-liberalen en andere liberale denkrichtingen delen dezelfde fundamenten: vrijheid, verantwoordelijkheid, de democratische rechtsstaat en ruimte voor het individu. Zij verschillen vooral in de manier waarop zij die waarden in de praktijk vormgeven.
Klassiek-liberalen leggen vaak de nadruk op individuele vrijheid, eigen verantwoordelijkheid, ondernemerschap en een overheid die ruimte laat aan burgers en bedrijven. Sociaal-liberalen benadrukken vaker gelijkwaardige kansen, maatschappelijke verbondenheid en de verantwoordelijkheid van de overheid om ervoor te zorgen dat mensen daadwerkelijk gebruik kunnen maken van hun vrijheid.
Wij zien die verschillen als verschillende perspectieven binnen dezelfde liberale traditie. Soms ligt het accent meer op eigen verantwoordelijkheid en ruimte voor initiatief. Op andere momenten vraagt een vraagstuk juist om het versterken van de voorwaarden waaronder mensen daadwerkelijk vrij kunnen zijn. De vraag is daarom niet welke stroming gelijk heeft, maar hoe de balans tussen mensen het meeste bijdraagt aan vrijheid.
Dat is wat wij verstaan onder fluïde liberalisme.
De liberale kernwaarden staan daarbij voor ons centraal. Wat beweegt, is de toepassing van die waarden in een samenleving die voortdurend verandert. Een politiek die de individuele burger centraal stelt, moet mee-ontwikkelen met de ontwikkelingen in de samenleving.
Wij vergelijken dat graag met de ontwikkeling van de auto. De introductie van de T-Ford betekende een doorbraak en veranderde de auto-industrie ingrijpend. De betekenis daarvan staat nog altijd buiten kijf. Toch kiest vrijwel niemand vandaag de dag nog voor een T-Ford als dagelijks vervoermiddel. Niet omdat het idee achter de auto verkeerd was, maar omdat de wereld en de technologie zich hebben ontwikkeld en nieuwe omstandigheden om nieuwe toepassingen vragen.
Zo zien wij ook het liberalisme. De fundamentele waarden blijven herkenbaar, maar de manier waarop wij die waarden toepassen, moet steeds opnieuw blijven aansluiten bij de tijd waarin we leven.
Het centrale uitgangspunt van fluïde liberalisme is daarom dat vrijheid en verantwoordelijkheid onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Als wij samen de samenleving vormen, dragen wij niet alleen verantwoordelijkheid voor onze eigen vrijheid, maar ook voor het bewaken van de balans tussen de vrijheid van onszelf en de vrijheid van anderen.
Wij definiëren onszelf daarom als fluïde liberalen. Wij geloven dat het liberalisme op zijn sterkst is wanneer het zijn eigen traditie serieus neemt: vasthouden aan zijn kernwaarden, terwijl het open blijft staan voor een veranderende samenleving.
Juist daarin zien wij de toekomst van het liberalisme.
Peter Lamberts
Margretha du Carmo Krabbe
Werkgroepleden van de “Liberale Vrijheidsagenda”
Vond je dit interessant? Dan kun je lid worden van onze Facebook-groep?