In een eerdere column heb ik al de vraag gesteld: als je vrijheid belangrijk vindt is het dan niet logisch om je – als individu – in te spannen dat vrijheid (ook) beschikbaar is voor anderen? Nu is het aan de overheid om te zorgen dat mensen zich vrij kunnen ontwikkelen, maar liberalen denken ‘bottom-up’ en dan lijkt het niet meer dan logisch dat burgers – waar mogelijk – ook vrijheid bottom-up willen verzorgen.
Justitie in een liberale samenleving
Het onderwerp ‘justitie’ is in dit verband een bijzonder passend onderwerp. Ga maar na: (nagenoeg?) alle onderwerpen in het privaatrecht zijn onderwerpen waarin de ene burger de vrijheid van een andere burger beperkt. Dat kan zijn omdat mensen in hun enthousiasme over een grens zijn gegaan en via een onafhankelijke partij het beste kunnen worden gecorrigeerd. In het overgrote deel van de gevallen is het minder onschuldig
Het belang van een onafhankelijke rechtspraak is om er voor te zorgen dat de oprechte burgers die een ander vrijheid gunnen worden beschermd tegen burgers, die hun eigen vrijheid maximeren ten koste van andermans vrijheid. De trias politica is het evenwicht dat er voor zorgt dat de rechter ook echt onafhankelijk kan zijn. De illegale trias politica is de samenvoeging van dit evenwicht in één persoon (of organisatie).
De illegale trias politica
In een liberale samenleving zijn er twee duidelijke uitzonderingen op de regel dat je de vrijheid van een ander niet mag beperken: de inning van belasting en de strafoplegging door een rechter. Beide uitzonderingen worden gecontroleerd binnen de regels van de trias politica en kunnen binnen deze regels worden aangepast.
Dit leidt er toe dat een wetsovertreding een actie is waarbij je een ander laat meemaken wat je zelf niet wilt meemaken: een wetsovertreder gunt een ander niet de vrijheid, die hij zelf koestert. In de kern creëren ze hiermee een illegale trias politica en hanteren ze wel het zwaard, maar is de weegschaal afwezig. Feitelijk is iedere wetsovertreding een
Een crimineel is iemand, die een ander aandoet wat hij zelf niet mee wil maken.
situatie waarbij een persoon of een organisatie zelf de taak van wetgever, rechter en uitvoerder in eigen hand neemt (met wetten en straffen, die niet voorkomen in de reguliere wetgeving). Bij kleine criminaliteit is dat niet zo helder, maar bij georganiseerde misdaad is dit duidelijker te zien. In beide gevallen is de kern hetzelfde: er is een groep mensen die een ander de vrijheid misgunnen, die ze zelf wel belangrijk vinden. Zij blokkeren zo de vrijheid, die in de samenleving in principe wel beschikbaar is.
Het is dan ook de cruciale rol van een rechter (binnen de trias politica) om te voorkomen dat de oprechte burger zichzelf gedwongen voelt om te hannesen met het zwaard en de weegschaal. Het delegeren van deze taak helpt de oprechte burger dan ook om oprecht te blijven. Dit ongewenste gedrag van de oprechte burger zie je nu bijvoorbeeld in de MeToo-discussie rondom artiesten. Deze worden veroordeeld buiten de rechter om tot een inkomensstraf (immers: door het publiek) door middel van een boycot – een strafmaat, die niet bestaat in het Wetboek van Strafrecht.
Moet alles via wetgeving worden geregeld?
Je bent vrij totdat je de vrijheid van een ander beperkt. Wordt dit alleen bepaald door hetgeen in wetboeken staat en hebben burgers daar zelf geen rol in? Het heeft ook iets makkelijks om je vrijheid ruim op te pakken en te verwijzen naar een ander (de rechter) als er weerstand ontstaat. Dan krijg je te maken met een enorme hoeveelheid bagger op social media, de complexiteit rondom deepfakes of ontwikkelingen waar we nu nog niet van hebben gehoord, maar die morgen realiteit zijn (of ze zijn al realiteit en ik heb er nog niet van gehoord)? Als dat mag omdat er nog geen wetgeving voor is opgesteld dan wordt het best een dingetje. Het is ook geen liberalisme, maar gemakzucht. Je kunt het ook egoïsme noemen.
De kern van de boodschap
Als we vrijheid belangrijk vinden is het dweilen met de kraan open als je mensen de kans geeft om alle weerstand tussen burgers via een ander (de rechter) te laten lopen. Burgers zijn zelf verantwoordelijk voor het creëren van een vrije samenleving. Dit werkt al voor onderwerpen die je als individu niet kunt inregelen en via een overheid moeten lopen. Het werkt evenzeer voor zaken, die wel binnen jouw slagkracht liggen. Als iedereen dat doet – een ander gunnen wat je zelf belangrijk vindt – dan zijn rechtszaken de uitzondering waar ze nu de norm lijken te zijn.
Met liberale groeten,
Peter Lamberts