‘Vrijheid’ is een bijzonder begrip. Enerzijds omdat iedereen (in alle tijden) het wil vinden en anderzijds omdat iedereen nog steeds zoekt hoe of waar het gevonden kan worden. Het liberalisme zoals we dat tegenwoordig kennen heeft zijn basis in de 17e en 18e eeuw; een periode waarin adel en geestelijkheid bepaalden wat wel en niet mocht en hun vrijheid opeisten ten koste van de andere standen. De klassieke liberale filosofen zijn er in geslaagd om deze verhouding volledig te doorbreken en een nieuwe overheid in te regelen; een overheid die we zelf bemensen. Vrijheid is nu anders verdeeld, voor meer mensen binnen bereik maar nog steeds even ongrijpbaar.
Vrijheid is er gewoon …
Een cruciale constatering is dat ‘vrijheid’ er gewoon is. Descartes stelde dat het de gedachte is, die door God aan ieder mens is gegeven. Ik ben niet zo religieus, maar de essentie is wel je alles kwijt kunt raken behalve je gedachte. Je kunt je echter afvragen of de gedachte jou vrijheid geeft. Juist de gedachte die afwijkt van hetgeen gebruikelijk is brengt het risico met zich mee dat jou heel veel vrijheden ontnomen kunnen worden. Het is dan ook typerend voor ons belang in vrijheid dat zij die geleden hebben om vrijheid te verwerven door ons als held worden gezien.
Het is echter de slechtst mogelijke marketing, die je kunt bedenken: “als je vrij denkt dan word je in een kerker gegooid, al je bezittingen worden je afgenomen, je wordt gemarteld en desnoods gedood”. Het is in veel gevallen de praktijk, die door millennia heen mensen heeft weerhouden om vrijheid na te streven (en een held te worden). Toch weerhoudt het mensen er niet van om de wens naar vrijheid te koesteren. Wat is er dan zo moeilijk aan ‘vrijheid’?
… je kunt het wel blokkeren …
Vrijheid is als een kostbare schat achter kogelvrij glas. Je kunt het zien, maar je kunt er niet bij. Er zijn twee belangrijke oorzaken die de toegang tot de vrijheid blokkeren.
In de eerste plaats is het leven zelf niet ingericht op vrijheid. Door het leven zelf hebben we honger of dorst, we hebben het te warm of te koud, we worden moe, we moeten beschutting zoeken tegen zon en regen, we worden bij tijd en wijle ziek en op enig moment ga je dood. Sterven is de ultieme blokkade om vrijheid te verkrijgen, maar alle andere beperkingen die de natuur ons oplegt dwingen tot bepaald handelen waar vrijheid juist de belofte in zich heeft dat er geen dwang is.
In de tweede plaats blokkeren wij – mensen – anderen om zich vrij te ontwikkelen. Het was natuurlijk mooi dat Mandela een afwijkende mening had ten opzichte van het apartheidsregime in zijn land, maar dat hij daarvoor 27 in gevangenschap moest doorbrengen kwam door menselijk ingrijpen. Nu heeft Mandela nog mooie jaren mee mogen maken (ook door menselijk optreden!), maar het blokkeren van de ene persoon door een andere persoon komt overal in alle mogelijke vormen voor: zowel in de privésfeer, als de werksfeer, als in vrijwilligerswerk en in de politiek.
… je kunt er van genieten …
Gelukkig leven we in het Westen in een samenleving waarin de overheid zich juist actief inzet om te zorgen dat je in vrijheid kunt leven. Via de bekende onderwerpen als onderwijs, zorg, rechtsstaat en vrijheid van meningsuiting kun je zijn wie je bent en je kunt je talenten ontdekken en ontwikkelen. Je bent vrij om te doen wat je wilt zolang je een ander maar niet belemmert. Feitelijk is onze samenleving zo ingeregeld dat een belemmering door een ander in veel gevallen wordt gezien als een overtreding op grond waarvan je gestraft kunt worden.
Er is echter ook een reden dat de overheid zich inzet voor onze vrijheden. Het zijn immers de burgers zelf, die aan de overheid vragen om de samenleving zo vorm te geven dat we allemaal in gelijke mate kunnen genieten van de mogelijkheden, die vrijheid ons biedt. Piet-Hein Donner had erg gelijk toen hij zei dat zodra de bevolking vraagt om de invoering van de sharia deze sharia ook zal worden ingevoerd. Ook wanneer we de overheid vragen om te zorgen dat we geen onverstandige dingen meer mogen doen (roken, drinken, te veel zout of suiker eten, PFAS gebruiken, vlees eten etc. etc.) dan gaat de overheid dat afdwingen. Het zijn de liberale tendensen in onze samenleving, die de overheid ervan weerhouden om dit te doen. Een mens dient immers ook vrij te zijn om ‘domme’ besluiten te nemen.
… en je kunt het delen.
Dat maakt de leuze dat je vrij bent om te doen wat je wilt zolang je een ander niet hindert ook wat merkwaardig. Feitelijk zetten wij ons in voor de vrijheid van anderen via de overheid. Of via het bestuur van een vereniging. Een volksvertegenwoordiger zweert zelfs dat hij of zij niets zal accepteren voor het eigen belang; je zet je volledig in voor het algemeen belang. En vervolgens – als je de pet van het individu opzet – zet je je wel alleen in voor jezelf. Het is onlogisch.
De enige reden dat mensen aan de overheid (of het bestuur van een vereniging) vragen om bepaalde vrijheden in te regelen is dat je dit als individu niet zelf kunt. Dit neemt niet weg dat de bron van de acties ligt bij de individu en dat dit individu het dus belangrijk vindt dat anderen de mogelijkheid moeten hebben om zichzelf te zijn en hun talenten te ontdekken en ontwikkelen. Het is dan ook niet meer dan logisch dat wanneer je het belangrijk vindt dat iedereen in de samenleving zich vrij kan ontwikkelen je dit niet alleen via een omweg doet (via een overheid of een bestuur), maar ook rechtstreeks.
Vrijheid is oneindig
Wat zal er gebeuren als we met z’n allen het kogelvrije glas voor de vrijheid weghalen. Wat zal er gebeuren als niemand meer blokkades opwerpt voor een ander? De beperkingen van de natuur kunnen we niet helemaal buitensluiten, maar voor het overige is vrijheid oneindig. Hoe meer je het deelt hoe meer je er van krijgt. Dat blijkt al in iedere liberale samenleving waarin overheden en besturen zich volop inzetten om te zorgen dat mensen zich naar eigen inzicht kunnen ontwikkelen. Al die overheden en besturen bestaan uit individuen die zich inzetten voor de vrijheid van een ander. Dat is een enorme stap. Nu zijn we toe aan de volgende stap: dat ook de individuele burger niet alleen de vrijheid verspreidt via een ander, maar ook rechtstreeks. En eigenlijk is het niets bijzonders, want we doen het allemaal al.
Met liberale groeten,
Peter Lamberts